Breda Photo 2005 en de dubbele bodem van fotografie

Kijk maar, je ziet niet wat je ziet

Fotografie lijkt bij uitstek realistisch. Je kijkt immers met de fotograaf door de zoeker van diens camera. Maar schijn bedriegt. Als één kunstvorm aantoont dat droom en werkelijkheid een ongemakkelijke relatie hebben, dan is het de fotografie. Fotografen zijn visuele illusionisten. Dit gegeven indachtig koos het tweejaarlijkse fotofestival Breda Photo dit najaar een uitdagend thema: Onwerkelijke Schoonheid. Het leverde een odyssee op door de gemanipuleerde werkelijkheid.

TEKST: ANTON BUYS | FOTOSELECTIE: GREGOOR MARTENS

Orogenesis Mano, 2003
Joan Fontcuberta

Fotografie is een buitenbeentje in de beeldende kunst. Na de uitvinding in de negentiende eeuw werd het maken van foto's niet eens als een artistieke discipline beschouwd. Iedereen kon het immers. Fotografie is zo bezien letterlijk 'geen kunst'. Wie een camera heeft, kan direct aan de slag. Klik, klaar, ontwikkelen en afdrukken. Een stuk gemakkelijker dan schilderen of beeldhouwen.

Al snel bleek dit oordeel onhoudbaar. Want de manier waarop de fotograaf te werk gaat, zijn kijk op de werkelijkheid en zijn vermogen om die werkelijkheid door selectie, belichting en uitkadering zichtbaar te maken, bepaalt het verschil tussen pretentieloze 'kiekjes' en fotografische kunst. Daarbij is de camera zijn voornaamste gereedschap, maar niet alleen. Ook in de afwerking wordt de werkelijkheid geïnterpreteerd en gemanipuleerd, vroeger in de donkere kamer en op de plaken snijtafel en tegenwoordig vooral met de computer. Een fotograaf heeft dus niet alleen de middelen om de werkelijkheid vast te leggen, maar kan haar ook van commentaar voorzien. Artistieke fotografie is daarom nooit zomaar mooi maar altijd verrassend, confronterend, schokkend, onroerend, weerzinwekkend, verbijsterend, verhullend of juist onthullend.

La libertad, unicamento la libertad, 2003
Carmen Calvo

Van 17 september tot 23 oktober vond in Breda, met financiële steun van onder andere ExxonMobil, de tweede editie van de tweejaarlijkse fotomanifestatie Breda Photo plaats. Het thema 'Onwerkelijke Schoonheid' sloot perfect aan bij de hierboven beschreven 'dubbele bodem' van fotografie: de werkelijkheid is slechts schijn, in het bijzonder bij zo'n ongrijpbaar, aan smaak gebonden begrip als 'schoonheid'.

De foto's en fotoreeksen die op de vele locaties van Breda Photo te zien waren illustreren alle op een andere manier dat fotografie goedbeschouwd een vorm van gezichtsbedrog is. En het maakte niet uit of de beelden op zich heel realistisch waren maar de vastgelegde objecten zelf een andere waarheid verborgen, of dat de fotograaf het beeld digitaal had bewerkt.

Kozmoz No. 3, 2003
Koen Hauser

Sommige fotografen die meewerkten aan Breda Photo proberen hun beelden zo goed mogelijk aan te laten sluiten bij hedendaagse clichés over schoonheid. De foto's van Koen Hauser daarentegen laten geconstrueerde, imperfecte modellen zien. Zijn geheimzinnige wereld wordt bewoond door ongewone, vaak onvolmaakte mensen en dieren. Soms lijken ze zelfs op buitenaardse wezens. Schoonheid, dood, kindertijd, verleden en wetenschap spelen een grote rol. Hauser bouwt aan zijn bijzondere wereld met de camera en de computer waarmee alles, zelfs krasjes en vlekjes, zorgvuldig wordt geregisseerd.

<De foto's en fotoreeksen illustreren alle op een andere manier dat fotografie goedbeschouwd een vorm van gezichtsbedrog is.>

Adrienne M. Norman heeft een documentaire aanpak. Zij fotografeerde Amerikaanse vrouwen van wie ze zich afvroeg of ze 'iets hadden laten doen'. Met digitale manipulatie vervangen weer andere fotografen mensen van vlees en bloed door een tot 'leven' gewekte fantasie. In hun foto's staat het kunstmatige uiterlijk centraal. De kenmerken die iemand tot een individu maken, zoals een grote moedervlek of te grote oren, zijn weggewerkt.

Belongings, 2005
Suzanne Jongmans

Het dynamische hart van Breda Photo 2005, in de Fotohal van het Breda's Museum, was STa*RRING: een work in progress-tentoonstelling. De rode draad van deze tentoonstelling was het zoeken naar de eigen identiteit en de mate waarin die veranderbaar en manipuleerbaar is. Gebruikmakend van het eigen lichaam onderzoeken de fotografen ieder naar wie ze werkelijk zijn of willen zijn, of hoe ze gezien willen worden. Het verlangen iemand anders te zijn is de zoektocht naar wie je bent. De één onderzoekend en naïef, niet wetend, handelend vanuit een gevoel, de ander juist heel analyserend en theoretisch onderzoekend, waarbij onderwerpen als nostalgie, grenzen tussen werkelijkheid en fictie of die tussen de realiteit en de televisiewerkelijkheid en zelfonderzoek allemaal de revue passeren. De Fotohal is een concept dat Breda Photo in de toekomst een mogelijkheid geeft uit te groeien tot een uniek festival waarin onderzoek en experiment centraal staan.

De bezoeker van Breda Photo 2005 maakte een odyssee door de gemanipuleerde werkelijkheid die we ons zo gretig eigen hebben gemaakt, en ontdekte beetje bij beetje de kunstmatige wereld waarin hij leeft. Hij zag ambachtelijke fictie en digitale illusies, subtiele ingrepen en grove overdrijvingen. Ook de beperkte selectie die we hier noodgedwongen tonen, bewijst dat goede foto's geen kopie van het alledaagse zijn. Fotografie is wel degelijk kunst, al moet je wel talent hebben om er de werkelijkheid mee te kunnen ontstijgen.

(Met bijdragen van Gregoor Martens)

Uit: Another Shocking Psychological Thriller, 2004
Tracey Snelling