Interview met Lee Raymond

'Nooit tevreden willen zijn'

Op 1 november publiceerde het Financieele Dagblad een interview met Lee Raymond. De aangekondigde pensionering van ExxonMobil's CEO (zie ook Globaal: Rex Tillerson nieuwe CEO) was een goede aanleiding om het interview ook in Reflex te plaatsen.
Stuurs en succesvol. Lee Raymond (ExxonMobil) is een fenomeen. 'De meest succesvolle oliebaas sinds Rockefeller', zoals de Economist hem typeerde, verlaat na ruim twintig jaar de board van het concern waar hij toevallig een baan kreeg.
'Het kan en moet altijd beter.'

TEKST: MATHIJS VAN GOOL EN ROB VAN 'T WEL, FINANCIEELE DAGBLAD | FOTO'S: PETER STRELITSKI

Niets vermoedend strekken de toppers van Shell Chemical Europe hun benen in de lobby van het hotel. Boven in een vergaderzaal zit onopgemerkt de man die door het Britse weekblad Economist werd gekarakteriseerd als 'de meest succesvolle oliebaas sinds Rockefeller'. Verwonderlijk is dat niet. Lee Raymond (67) is een ongrijpbaar fenomeen. Voor de een is hij de koning van de aandeelhouder en evenaart in dat succes de gevierde Jack Welch van General Electric. Onder Raymonds bewind keerde ExxonMobil $ 65 mrd dividend aan aandeelhouders uit terwijl er voor maar liefst $ 50 mrd aan eigen aandelen werd teruggekocht. Voor de ander is hij 'de grootste milieucrimineel van deze tijd', althans dat zeggen met name de activisten van Greenpeace in reactie op zijn kritiek op het Kyoto-verdrag. Binnen het olieconcern wordt hij soms 'mister Fix-it' genoemd, een verwijzing naar de klussen die hij klaarde in aanloop naar de absolute top.

<We hebben voor onze mensen en het milieu de hoogste standaarden gesteld en daar houden we ons aan.>

Raymond zelf heeft nooit de aanvechting gevoeld die karakteriseringen te nuanceren. 'Waste of time', ligt hem in de mond bestorven, zo weten naaste medewerkers. Bovendien heeft hij altijd bij voorkeur vanuit de anonimiteit geopereerd. Gedurende de twintig jaar dat hij in de board van de grootste oliemaatschappij ter wereld zit is hij 'heel kieskeurig geweest met het geven van interviews'. Het is ingegeven door de wetenschap dat de maatschappij zoveel malen groter is dan hijzelf en hijzelf ook maar een passant is. En ook omdat hij niet graag in de schijnwerpers staat. Voor een deel komt dat door de ongelukkige entree die hij in de media maakte ten tijde van de olieramp met de Exxon Valdez.

Het heeft de toon gezet voor de geharnaste pers die Raymond steevast ten deel valt. En daar komt zijn presentatie nog bij. De topman, die in december met pensioen gaat, kan brommerig doen en bezit het zeldzame talent om zonder te spreken duidelijk te maken dat lachen zeer doet. Daarbij kan hij intimiderend uit de hoek komen en voelt hij zich niet te groot om journalisten of analisten de les te lezen. Om dat te onderstrepen heeft hij een voorliefde ontwikkeld om zijn interviews te beginnen met het stellen van enkele strenge vragen om te controleren of de journalist zijn huiswerk heeft gedaan.
De beste verdediging is de aanval. We nemen Raymond – nadat hij eerst stoïcijns de post heeft zitten doorlezen – meteen mee naar een tafel waarop een twee meter lang seismisch profiel ligt, de bovenkant omgevouwen om niet te verraden waar hij naar kijkt.
'Een seismologisch profiel', stelt hij vast. Maar waar? De hand gaat naar de bril, het hoofd naar beneden, binnensmonds gemopper over het slechte licht. Het gaat met name om dit roze lijntje, helpen we nog. Uiteindelijk klinkt er vragend: 'Groningen?' Jammer, de kaart is een dwarsdoorsnede van de Perzische Golf en het roze gebied is het grootste gasveld ter wereld waar Mobil, dat in 1999 door Exxon werd gekocht, belangrijke concessies had. Lee Raymond was de belangrijkste stuurman van deze fusie van $ 80 mrd.

Was die fusie van Mobil een hoogtepunt in uw carrière?

'Sommigen zullen dat zeggen. Ik zelf reken niet in hoogtepunten.'

Het was meer een gewone gang van zaken, een stroom...

'Zeker. Het was belangrijk en sommigen zullen zeggen dat het de meest succesvolle fusie uit de geschiedenis is. Daar kunnen ze gelijk in hebben maar het is de uitkomst van het werk van heel veel mensen en wat dat betreft is het meer een hoogtepunt voor deze onderneming. Ik geloof niet in dit soort erfenissen.'

Laten we de stroom dan verder stroomopwaarts volgen en beginnen bij de eerste herinnering aan de olieindustrie.

'Ik groeide op in Watertown in South Dakota, waar mijn vader spoorwegingenieur was. In die agrarische omgeving speelde de olie-industrie geen enkele rol. Ik kende de industrie alleen van de benzinestations. Mijn vader heeft er bij mijn broer en mij altijd op gehamerd: zorg dat je een goede opleiding krijgt en zorg dat je hier wegkomt. Voor mij betekende dat een opleiding als chemisch ingenieur, eerst aan de universiteit van Wisconsin en later aan de universiteit van Minnesota. Niet omdat die opleidingen dicht bij huis waren, maar omdat die instituten een van de beste chemieopleidingen van het land boden. Het was geen toeval dat ik daar terechtkwam, zeker weten.'

En waar kwam Exxon in beeld?

'Ik had de keuze tussen lesgeven of het bedrijfsleven. Ik besloot te kijken wat het bedrijfsleven me te bieden had. Na verschillende sollicitatiegesprekken kwam ik uit bij wat toen nog Standard Oil of New Jersey heette. Het was geen bewuste keuze anders dan dat ik dacht in dat grote bedrijf de mogelijkheid te hebben na verloop van tijd iets anders te kunnen gaan doen zonder van werkgever te hoeven wisselen. Onderwijs zou altijd nog kunnen.'

Het is er nooit van gekomen. De nazaat van de Pruisische officier die als huurling vocht in het leger van de Union begon zijn carrière 42 jaar geleden als techneut in Tulsa en deed zijn eerste managementervaring op bij Exxon in de VS. Zijn eerste grote buitenlandervaring deed hij op in Aruba, waar de maatschappij eigenaar was van een van grootste raffinaderijen ter wereld: de Lago-raffinaderij. Toen Raymond in 1976 op het eiland aankwam, leed de raffinaderij een verlies van $ 1 mln per dag. Hij maakte zijn reputatie waar: een jaar later maakte Lago weer winst. Hij raakte op het eiland verzeild in een politiek onrustige omgeving. Om zicht te krijgen op wat er speelde reisde hij in 1976 voor het eerst naar Nederland. Nog altijd komt hij gemiddeld twee keer per jaar in Nederland, een gewoonte die hij ook op de hoogste post binnen het concern altijd heeft volgehouden.

Ondanks die reislust staat ExxonMobil buiten de sector niet bekend als een gemakkelijke partner. En dat imago is er onder Raymond niet beter op geworden. Als Exxon een schoolkind was, zou het een rapport krijgen met de aantekening dat het 'slecht met andere kinderen overweg kan', schreef de Britse Financial Times.
Het optreden van Raymond staat daar niet los van. Politiek correcte uitspraken zijn niet aan hem besteed. Als hij iets vindt, zal hij dat uitdragen, ongeacht de weerstand die hij daarmee oproept.
Die rechttoe rechtaan opstelling wordt door buitenstaanders verward met een gebrek aan integriteit, zo meent een voormalige naaste medewerker. De confronterende stijl van Raymond is voor hem juist een uiting van intellectuele integriteit, altijd op basis van (wetenschappelijke) argumenten. Een advocaat die bij Raymond komt met een voorstel tot schikking kan beter maar een goed verhaal hebben. Je hebt gelijk of niet.

Mr Raymond, wat is belangrijker: loyaliteit of integriteit?

'Integriteit. Geen twijfel mogelijk. Dat staat bovenaan de lijst. Er is me vaak gevraagd hoe je zo'n groot concern als ExxonMobil kunt besturen. Uiteindelijk komt het neer op één ding: je moet je mensen kennen. Daarbij moet je volledig kunnen vertrouwen op hun integriteit.'

En dat houdt in?

'Geen dubbele bodems. Het hele verhaal met de sterke en zwakke kanten. Niet politiek correct. Dat laatste kan voor het concern heel gevaarlijk zijn.'

Maar het moet ook binnen het bedrijf toch soms aanlokkelijk zijn om politiek correct te zijn?

'Men weet dat ik niet op dat soort antwoorden zit te wachten. Ik maak het eerlijk gezegd tegenwoordig ook niet veel meer mee.'

En was dat vroeger anders?

'Dat is in de loop van de tijd wel veranderd, ja.'

Sommige criticasters zeggen dat die rechtlijnige houding van u ExxonMobil in de buitenwereld schade heeft toegebracht...

'Je moet dat in een breder perspectief zien. De olie-industrie heeft een lange tijdshorizon. Die is ondanks de technologische verandering niet korter geworden omdat de projecten die we aanpakken groter zijn geworden. Het hele traject om tot bijvoorbeeld nieuwe productie te komen duurt minstens tien jaar. Maar in de wereld om ons heen is de tijdshorizon wel een stuk korter geworden. Dat plaatst ons in een bijzondere positie.'

Maar Exxon krijgt toch meer kritiek dan andere grote olieconcerns?

'Je moet wel in de gaten houden van wie de kritiek komt. Critici kunnen hun eigen agenda hebben. De aandeelhouders zijn de eigenaar van dit bedrijf. Het is mijn eerste zorg goed voor hen te zorgen. Daarna komen de andere belanghebbenden, die heel legitieme kritiek kunnen hebben maar het zijn geen aandeelhouders.'

Maar u hebt toch ook een eigen verantwoordelijkheid?

'Zeker, en die nemen we ook. We hebben voor onze mensen en het milieu de hoogste standaarden gesteld en daar houden we ons aan. We halen wat dat betreft de beste resultaten van de hele industrie. Daar kan geen twijfel over bestaan. Maar we mogen daar niet tevreden mee zijn. (herhaling) We mogen nooit tevreden zijn. Het kan en moet altijd beter.'

Dat klinkt bijna als het motto van Lee Raymond.

'Sommige mensen binnen dit bedrijf zullen die constatering met u delen, ja.'

Wat wordt de grootste uitdagingen voor uw opvolger?

'De grootste uitdaging voor iedereen in de grondstoffenindustrie is aanvullen van de reserves. Dat gold voor mijn voorgangers, dat gold voor mij en dat geldt voor mijn opvolger.'

Welke handtekening laat u in de organisatie achter?

'Gewoon dezelfde waarmee ik hier binnen ben gekomen.'

U begrijpt wat wij bedoelen...

'Jullie komen steeds terug op dat speciale van mij... Ik heb daar niets mee. Als ik dan toch iets achterlaat, dan hoop ik dat het een bedrijf is dat in zichzelf gelooft met eersteklas mensen'

En voor uzelf, is er een leven na ExxonMobil?

'Er zijn voormalige collega's die zeggen dat het zo is en die zien er nu een stuk beter uit dan toen ze nog bij ExxonMobil werkten. Ik heb het eerder gezegd, ik word nu niet betaald om na te denken over wat ik straks wil gaan doen.'

Wat gaat u het meeste missen?

'Het samenwerken met mensen, het stellen van doelen en het behalen van van die targets (korte stilte) en gesprekken met you guys.'