100 Jaar bakeliet

Leo Baekeland: een ondernemende onderzoeker

Dit jaar is het honderd jaar geleden dat de Belgisch-Amerikaanse chemicus en entrepreneur dr. Leo Hendrik Baekeland (1863-1944) octrooi kreeg op het naar hem genoemde bakeliet. Baekelands vinding luidde een ware revolutie in. Bakeliet was namelijk de eerste volsynthetische kunststof die zichzelf commercieel kon bedruipen. De huizen in de eerste helft van de 20e eeuw raakten vol met voorwerpen die er (deels) van waren gemaakt, zoals radio's, telefoons, platenspelers en langspeelplaten, pannen- en messenheften, stofzuigers, stopcontacten en lichtschakelaars. Wie was Baekeland eigenlijk en waarom was hij zo succesvol?

TEKST ANTON BUYS | FOTO'S JULIEN COLE

De levens­geschiedenis van Leo Baekeland laat zich lezen als een jongensboek, een verhaal waaraan vooral de liefhebbers van de klassieke American Dream hun hart kunnen ophalen. De nu beroemde Belg werd in Gent geboren als zoon van een alcohol­verslaafde schoenlapper en een moeder die in de huishouding van de gegoede burgerij werkte. Op school viel hij op door zijn intelligentie en goede punten. Tegen de zin van z'n vader, maar volop gesteund door z'n moeder bezocht hij eerst het Gentse atheneum en verwierf hij op 17­jarige leeftijd een beurs om aan de toen nog Franstalige Gentse universiteit schei­kunde en natuurwetenschappen te gaan studeren. In 1885 werd hij assistent van zijn professor, Théodore Swarts, met wiens dochter hij na het behalen van zijn doctoraat trouwde. In 1889 vertrokken Leo Baekeland en zijn vrouw Céline naar de Verenigde Staten, die in het laatste kwart van de 19e eeuw in opkomst waren als industri­ele grootmacht. Net als veel andere emigranten hadden zij het aanvankelijk niet gemakkelijk, maar Baekelands doorzettingsvermogen, innovatieve geest en zakelijk instinct bereidden de weg voor een indrukwekkende loop­baan. Hij zou in Amerika een rijk man en beroemdheid worden die door het Amerikaanse weekblad Time in 1999 op een lijst van de 100 invloedrijkste personen van de 20e eeuw zou worden geplaatst.

Velox-fotopapier | Baekeland verdiende zijn eerste miljoen niet door de uitvinding van bakeliet. Tijdens zijn vroege Amerikaanse jaren hield hij zich bezig met een heel andere chemische activiteit: het ontwikkelen van een nieuw soort fotopapier. Fotografie was zijn grote passie en net als veel anderen zocht hij naar betere methoden om foto's af te drukken. Het tot dan bestaande fotopapier kon alleen bij daglicht belicht en ontwikkeld worden en Baekeland vond een ander soort papier uit dat bij kunstlicht kon worden behandeld. Dit Velox­papier bleek zo populair bij de fotografen van die dagen dat het grote Eastman­Kodak de rechten wilde kopen. De jonge Belgische chemicus ging akkoord en verkocht zijn vinding voor een bedrag van ca. 750.000 dollar, een gigantisch bedrag voor die tijd. Nadeel was dat de verkoopovereenkomst voorschreef dat Baekeland voor een periode van 20 jaar geen fotografische uitvindingen meer op de markt mocht brengen. Dit dwong hem terug te keren tot een vorm van chemisch onderzoek waar hij in zijn Gentse tijd al mee bezig was geweest: het ontwikkelen van kunsthars op basis van fenol en formaldehyde, twee kool­waterstoffen die uit steenkool werden gewonnen, de belangrijkste brandstof van die tijd. Hij gebruikte zijn nieuw verworven rijkdom om een stuk grond aan de Hudson­rivier te kopen en er een laboratorium te beginnen. Al snel werkten er veertig chemici. En waar anderen hadden gefaald, slaagden Baekeland en zijn team: na vijf jaar experimenteren met verschillende mengverhoudingen, temperaturen en drukniveaus werd de chemische verbin­ding geboren die we nu als de eerste echte kunststof kennen: bakeliet.

Commercieel succes | Het was Baekeland er aanvankelijk om te doen, nadat hij z'n laboratorium had geopend, om een volwaardig en volle­dig synthetisch alternatief voor schellak te ontwikkelen. Deze hars, uitgeschei­den door kevers, werd onder andere gebruikt als vernis om hout te bescher­men tegen houtrot. Het was ook populair als isolator voor een uiterst succesvolle negentiende­eeuwse vinding: elektrici­teit. Dat bakeliet voor veel meer toepassingen geschikt was, bleek eigenlijk pas nadat het octrooi in 1907 was verkregen. De gewiekste zakenman Baekeland heeft dit voordeel volledig uitgebuit. Hij richtte de General Bakelite Company op (later omgedoopt tot Bakelite Corporation) en bouwde een fabriek om aan de almaar toenemende vraag naar zijn product te kunnen voldoen.

Talloos veel concurrenten probeerden het bakeliet na te maken, maar Baeke­land aarzelde geen moment als hij er weer een op het spoor kwam en sleepte ze naar goed Amerikaans gebruik één voor één voor de rechter. Hij won niet alleen alle processen, maar was daar­naast zo slim om samen te werken met iedereen die tot de verdere versprei­ding van bakeliet kon bijdragen. Thomas Edison gebruikte bakeliet voor zijn eerste grammofoonplaat; de eerste succesvolle compacte camera, de Brownie van Kodak, was er ook van gemaakt, Philips paste bakeliet toe voor de productie van zijn radiotoestellen. Toen het octrooi in 1927 afliep, begon de opmars van bakeliet pas goed. Op een bepaald moment leverde de Bake­lite Corporation niet minder dan 15.000 verschillende producten aan 35 grote industriële bedrijven. In 1939 werd Baekelands onderneming aan de Amerikaanse chemiereus Union Carbide verkocht. Al met al verdiende Leo Baekeland zoveel geld aan zijn vinding dat zijn nu levende achterklein­kinderen nog altijd financieel onafhan­kelijk zijn.

Tweede leven | Op den duur werd het bakeliet grotendeels verdrongen door nieuwe producten die geschikt waren voor steeds veelzijdiger toepas­singen. Grotendeels, want Baekelands uitvinding bleef ook na de topjaren in productie. Wie kent niet het ikoon van de voormalige DDR, de trabant? De carrosserie van dit autootje was deels gemaakt van Duroplast, een soort bakeliet gevuld met katoen. Bakeliet wordt overigens nog steeds gebruikt in de auto­industrie voor de productie van onderdelen die ook bij een tempera­tuur van 100 graden (de bedrijfstempe­ratuur van de motor) moeten blijven functioneren, zoals water­ en benzine­pompen. En de oude producten zijn, voorzover nog voorhanden, een tweede leven begonnen in het verzamelaarscircuit. Voor sommige bakelieten gebruiksvoorwerpen uit de 20e eeuw worden verbazingwekkend hoge bedragen neergeteld.

Leo Baekeland zou het, mocht hij aan een tweede leven kunnen beginnen, met instemming gadeslaan.

Zie verder:

Wat is bakeliet precies?

En toen… was er bakeliet