Prinsjesdag

De weerbarstigheid van het milieubeleid

Het principe dat de vervuiler moet betalen is in het milieubeleid eigenlijk onomstreden. Je zou dus verwachten dat elke milieumaatregel aan dit beginsel voldoet. In de praktijk werkt het echter niet zo. Veel milieuheffingen houden niet of slechts indirect verband met de mate van verontreiniging. Bovendien is het speelveld in veel gevallen ongelijk: de een moet bijvoorbeeld aan strengere vergunningsvoorwaarden voldoen dan de ander. Ten slotte zijn sommige milieumaatregelen alleen maar interessant voor de schatkist en de bühne. Ze zijn wel gekoppeld aan 'niet-duurzaam' gedrag, maar het milieu schiet er per saldo weinig of niets mee op, omdat de burgers die de rekening krijgen gepresenteerd er hun gedrag niet of nauwelijks door laten beïnvloeden.

De meeste economen zijn het erover eens dat het opleggen van belastingen waarschijnlijk de verstandigste manier is om emissies terug te dringen. De Nederlandse overheid vindt dat kennelijk ook. Op Prinsjesdag – de dag waarop de Nederlandse regering haar plannen via de troonrede van de koningin aan de Staten-Generaal presenteert en de minister van Financiën de miljoenennota verpakt, in het bekende koffertje, aanbiedt aan de Tweede Kamer – bleek niettemin hoe weerbarstig deze materie blijft, ondanks alle goede voornemens om milieuvriendelijk gedrag financieel te belonen en niet-duurzame activiteiten (extra) te belasten. Net als veel andere media somde het Financieele Dagblad op woensdag 19 september in zijn speciale troonrede-editie de belastingmaatregelen op die 'vergroenend' moeten gaan werken: een heffing op vliegtickets, een heffing op verpakkingen en een variabele aanschafbelasting (BPM) op auto's (de 'slurptaks'), waardoor de prijs van auto's die veel CO2 uitstoten zal stijgen. Diesel- en LPG-rijders zullen daarnaast aan de pomp ook nog eens meer accijnzen moeten betalen. Een andere belasting is de verhoging van de bijtelling voor bestuurders van een lease-auto van 22 tot 25 procent. Zij moeten, als zij de auto privé gebruiken, meer gaan betalen voor het bezit ervan (dus niet voor het gebruik).

In het FD-artikel werd ook de staatssecretaris van Financiën, Jan-Kees de Jager, geciteerd, die volgens de krant zelf het mogelijke effect van de ticketbelasting op het gedrag van consumenten relativeerde. Citaat: 'Op een totaalbedrag aan heffingen van soms € 100 maakt € 11,25 niet zo'n verschil.' Waarmee de staatssecretaris wellicht onbedoeld de vinger op de zere plek legde. Om het gedrag van reizigers echt te kunnen beïnvloeden moet de heffing op vliegtickets veel hoger zijn, maar dat kan niet doordat de buurlanden zo'n belasting niet kennen. Vrijwel iedereen die een vakantiereis boekt, zou immers in het vervolg van nabijgelegen buitenlandse luchthavens zoals Brussel en Düsseldorf gebruik maken om de heffing te ontlopen.

Het is overigens niet alles belasten en heffen wat de klok slaat. Het kabinet kiest in bepaalde gevallen ook voor directe stimulerende maatregelen. Minister Jacqueline Cramer van Milieu liet in een interview in dezelfde krant weten dat het kabinet de belastingdruk wil verschuiven van arbeid naar milieu om zowel de werkgelegenheid als milieuvriendelijk gedrag te bevorderen. Daarom, zegt de minister, 'worden de inkomsten van milieuheffingen enerzijds ingezet om de arbeidskosten te verlagen en anderzijds om milieuprogramma's te financieren. Zo'n maatregel als de ticketbelasting zal misschien iets schelen, maar dat weten we niet eens precies. Het is vooral een herverdeling.'

De vraag die in dit soort discussies altijd onbeantwoord blijft, is wat de regering doet als burgers als gevolg van de hogere heffingen inderdaad hun gedrag zouden aanpassen. Mooi voor het milieu, maar een probleem voor Wouter Bos, die in de Tweede Kamer juist vol trots aankondigde dat hij de eerste minister van Financiën in dertig jaar is die weer een begrotingsoverschot kan aankondigen. Het is niet uitgesloten dat hij in stilte hoopt dat de mensen in het land fijn blijven vliegen, rijden en stoken. Dan blijven de sommen weer kloppen.

Maar dat lazen we natuurlijk niet in de krant.