Bredase stichting zet dak- en thuislozen aan het werk

Dakloos worden is geen keuze

Twintig jaar geleden ging ExxonMobil voor anker in Breda en bouwde daar zijn Beneluxkantoor. Dit vierde lustrum werd aangegrepen om een donatie te doen aan een organisatie die mensen helpt hun ankerpunten te hervinden. Eindelijk beschikt de Stichting Maatschappelijk Opvang Breda e.o. (SMO) over een busje waardoor meerdere personen kunnen meedoen aan activiteiten die wat verder weg liggen.

TEKST JOKE HENSEN | FOTO'S BLAUW FOTOGRAFIE

Anders dan je zou verwachten is het centraal bureau van SMO Breda gevestigd in het buitengebied van Baarle Nassau, op ongeveer 15 kilometer afstand van het centrum van Breda. De markante villa bevindt zich op het terrein van de Gaarshof, een van de woonvoorzieningen waarover de SMO beschikt. Ook treffen we daar de Werkplaats. Bedrijven kunnen eenvoudige werkzaamheden uitbesteden aan deze werkplaats. Daarmee kunnen cliënten van de SMO werkervaring opdoen. Het onderhoud van het grote buitenterrein met zijn talrijke bomen en struiken levert eveneens voor menig bewoner een zinvolle tijdsbesteding op. Daarnaast zijn er diverse creatieve en recreatieve ruimten. De Gaarshof biedt een thuis aan mensen die hun zwervend bestaan de rug hebben toegekeerd en werken aan een beter bestaan. Zij lopen hierin voorop op de dak- en thuislozen die aankloppen bij 't IJ. Dit dienstencentrum, dat wél in Breda te vinden is, biedt als basis 'bed, brood en bad' aan mensen die op straat leven. De auto vervult letterlijk en figuurlijk een brugfunctie tussen 't IJ en de Gaarshof.

Complexe problematiek | Jacques Baeten is manager reactivering bij SMO en al vele jaren werkzaam in de maatschappelijke hulpverlening. In zijn loopbaan zag hij de samenstelling van zijn cliënten gaandeweg veranderen. 'Pakweg dertig jaar geleden waren het overwegend verslaafden die aanklopten bij de opvang. In de jaren zeventig ontstond een beweging in de psychiatrie die fel gekant was tegen het afzonderen van psychiatrische patiënten in centra in de bossen. Voor veel patiënten betekende de extramuralisatie een succesvolle terugkeer naar het gewone leven. Maar er waren er ook bij die zich niet konden handhaven in stad of dorp en op straat belandden.' Bijna hetzelfde gebeurde later in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking. Bedden werden wegbezuinigd, zonder dat de vraag werd gesteld of het welzijn van deze mensen in hun zelfstandige woonomgeving wel was gegarandeerd. Baeten: 'De complexiteit van de problematiek waar dak- en thuislozen mee kampen is daarmee enorm toegenomen. Het beeld dat het alleen zou gaan om verslaafden, klopt allang niet meer.'

Jacques Baten: 'Mensen aan de kant
laten staan, kost altijd meer
dan ermee aan de slag gaan'

Spiegel van angst | Dakloos worden is geen keuze. Iedereen loopt de kans af te glijden naar de zelfkant van de samenleving, is Baetens stellige overtuiging. Vaak zijn het mensen die het gemis aan gereedschap niet kunnen compenseren. Baeten licht toe: 'Iedereen wordt geboren met een gereedschapkistje. De een heeft daarin enkel een schroevendraaier en een tang, een ander bezit ook nog een hamer. In het leven leer je de handigheid om met deze gereedschappen om te gaan, mits je daartoe voldoende wordt uitgedaagd.'

<Iedereen wordt geboren met een gereedschapskistje>

Als voorbeeld noemt hij een directeur die ooit aan het roer stond van een eigen bedrijf. Altijd aan het werk. Thuis werd alles voor hem gedaan. Voor zijn kinderen had hij geen tijd. Hij was specialist in bepaalde vaardigheden, maar werd onhandig in andere zaken. Dat ging goed totdat zijn bedrijf failliet ging en hij thuis kwam te zitten. Hij raakte aan drank, zijn relatie liep stuk en uiteindelijk kwam hij bij de maatschappelijke opvang terecht. 'Ik denk dat we allemaal diep in ons hart weten, dat het ons ook kan overkomen. Daarom is er weinig oog voor dak- en thuislozen. Zij weerspiegelen onze eigen angst te falen en verlaten te worden.'

Een beroep doen op de kwaliteit die de mensen hebben.

Vroeger was het doel van maatschappelijke opvang vooral mensen een dak boven het hoofd te geven. Van mensen die in de opvang zaten, werd weinig verwacht. Tegenwoordig is dat anders. Activeren is net zo belangrijk, zo niet belangrijker geworden. Mensen die de hele dag niets te doen hebben, hangen rond op straat en zorgen voor overlast. Baeten: 'Ik juich deze ontwikkeling toe. Je doet daarmee een beroep op de kwaliteiten die mensen hebben. En het stelt ons in staat cliënten beter te leren omgaan met het gereedschap waarover ze beschikken. Daardoor gaan ze het leven weer als zinvol ervaren. Tegelijkertijd schuilt er ook een risico in. Arbeid, zoals dat nu door de overheid wordt gepropageerd, is vooral arbeid in economische zin. Door de krapte op de arbeidsmarkt wordt alles op alles gezet om ook deze mensen aan het werk te krijgen. Maar als het economische klimaat omslaat, liggen deze mensen er vaak als eerste weer uit en zijn ze nog verder van huis. Je kunt dat voorkomen door arbeid te creëren die los staat van de economische conjunctuur, maar die maatschappelijk net zo waardevol is.'

Bouwen aan een sociaal netwerk | Een andere taak van de maatschappelijke opvang is cliënten helpen een sociaal netwerk op te bouwen. Veel dak- en thuislozen hebben vaak het contact met familie, vrienden en collega's verloren. SMO is nu op zoek naar vrijwilligers die zich om hen willen bekommeren en werkt daarin samen met Humanitas, een maatschappelijke organisatie die gespecialiseerd is in persoonlijke dienstverlening. Het valt echter niet mee de geschikte mensen daarvoor te vinden. Lieke Jansen, directeur van SMO, vertelt daarover: 'Op 1 januari 2007 is de Wet Maatschappelijk Ondersteuning van kracht geworden. Deze wet is geënt op de gedachte van een civil society. Het idee daarachter is meer maatschappelijke betrokkenheid te creëren van burgers, los van de overheid en de commercie. Mensen die zorg nodig hebben moeten daarvoor in de eerste plaats een beroep doen op mantelzorgers. Pas als dat niet lukt, komt de overheid in beeld.'

Lieke Jansen: 'Ik hoor steeds vaker
geluiden dat het recht op zorg
wordt verlaten'

Los van de vraag of er wel voldoende mantelzorgers te vinden zijn, melden zich vooralsnog weinig vrijwilligers voor de dak- en thuislozenopvang. 'Dat heeft waarschijnlijk te maken met het negatieve beeld dat aan deze doelgroep kleeft. Bovendien kan lang niet iedereen het werk aan. Zo vergt het enorm veel geduld om veelal kleine successen te boeken. Ook heb je met mensen van doen die vaak een heel ander waarden- en normenpatroon hebben dan jezelf hebt. Dat vereist een groot bewustzijn van wie je zelf bent.'

Publieke en particuliere sector werken samen | Toch komt het geregeld voor dat particulieren, bedrijven en buurten zich het lot van deze doelgroep aantrekken. De donatie van ExxonMobil is er een voorbeeld van. Het idee voor deze besteding werd aangedragen door een medewerker van ExxonMobil, die zelf bestuurslid is van een zusterorganisatie van SMO. Een ander voorbeeld is een project van een Bredase school. Leerlingen kregen als leeropdracht een verwenzorgproject op te zetten. Cliënten van 't IJ werden met een gesponsorde bus gehaald en naar het NAC-stadion gebracht. De leerlingen hadden ook het eten zelf bereid. Nu gebeurt zoiets nog incidenteel, maar Ben Pruijn, verantwoordelijk voor de primaire processen binnen SMO, verwacht dat ook daarin verandering komt.

Ben Pruijn: 'In de strijd om de gunst
van vrijwilligers verliezen we het
vanwege de geringe 'aaibaarheid'
van dak- en thuislozen'

'Om de zorg in de toekomst betaalbaar te houden zal vaker een beroep worden gedaan op particuliere middelen door middel van fondsenwerving. Maar ook het belang van publiekprivate combinaties zal erdoor toenemen. Voor bedrijven is het een kans maatschappelijk bewust ondernemen een gezicht te geven. En onderschat ook niet het gewicht van kennis in de particuliere sector bij het ontwikkelen van nieuwe zorgvormen. Zo is het Máxima Medisch Centrum in Eindhoven een samenwerking aangegaan met de hotelbranche om de kwaliteit van de verblijfsfunctie van het ziekenhuis te verbeteren. Ook het zorghotel is bezig aan een opmars. Vertaald naar Exxon- Mobil zou je kunnen denken aan een combinatie van een gastenverblijf voor tijdelijke werknemers van ExxonMobil en een woonvoorziening voor thuislozen. In samenwerking met een school zou zo'n pension een plek kunnen zijn waar zowel bewoners als studenten werkervaring opdoen. Daarvoor is het nodig dat we fors investeren in goede relaties met het bedrijfsleven. Dat is onze opdracht voor de komende jaren.'