Donkere wolken wolken boven raffinaderij

Nederland oefent:
Operatie Voyager

Het is woensdagochtend 3 oktober. Alle operaties op de ExxonMobil-raffinaderij in de Rotterdamse Botlek verlopen normaal en het belooft een rustige dag zonder bijzonderheden te worden. Maar plotseling loeit rond vijf over twaalf de sirene over het raffinaderijterrein. Het is een onheilspellend en dwingend geluid; alle mensen op de raffinaderij en de ernaast gelegen Aromatenfabriek moeten het werk stil leggen en naar een veilige plaats gaan. Langzaamaan wordt duidelijk wat er is gebeurd. Gemaskerde mannen hebben zich door met vuurwapens te dreigen toegang verschaft tot het raffinaderijterrein en enkele mensen in gijzeling genomen. 'Voyager' is begonnen.

TEKST SYLVIA VAN TETERING-WÜNER | FOTO'S FOTO TOM KROEZE

Rond kwart voor twaalf arriveert een pick-up truck op de voet gevolgd door een tankwagen bij de hoofdpoort. Twee gewapende en gemaskerde personen vuren enkele schoten af, rennen de portiersloge binnen en dwingen de portier de slagboom van het terrein omhoog te doen. In volle vaart rijden beide voertuigen de bewaakte site van ExxonMobil op. Op hun weg naar binnen nemen zij twee werknemers in gijzeling. De totaal overrompelde portier slaat groot alarm en het Emergency Response Plan treedt in werking. Alle leden van het crisisteam, onder wie de plaatselijke managers, veiligheidsfunctionarissen en vertegenwoordigers van personeelszaken, juridische zaken en de communicatie-afdeling spoeden zich naar verschillende crisiscentra in Rotterdam en Breda, waar ExxonMobil's Benelux-hoofdkantoor is gevestigd. Uiterlijk lijkt iedereen kalm en beheerst; maar een gevoel van onzekerheid en spanning overheerst op de anders zo kalme en veilige raffinaderij.

Raffinaderij-manager Jan Degeling
met het COPI-team.

Fictie of werkelijkheid? | Is dit het begin van een reportage over een zwarte dag uit het bestaan van Exxon- Mobil? Of wordt er geoefend? Op 3 oktober was, gelukkig, sprake van het laatste. Oefeningen als deze vinden regelmatig plaats en benaderen soms erg griezelig de werkelijkheid. Twee jaar geleden was in de Amsterdam Arena een vergelijkbare oefening georganiseerd met de codenaam Bonfire. Deze keer vormde de Rotterdamse haven het decor van de landelijke crisisoefening, die weer was opgezet door de Directie Crisisbeheersing van het Ministerie van Binnenlandse Zaken, nu in samenwerking met de Gemeente Rotterdam. Codenaam: Voyager.

Het tot dan toe zorgvuldig geheim gehouden scenario begint met een botsing tussen een containerschip met een chemische lading en een rondvaartboot vol met passagiers die deelnemen aan een internationaal congres dat in de havenstad gehouden wordt. Deze botsing veroorzaakt dat een chemische lading gaat lekken en leidt tot letsel en paniek onder de opvarenden. Als er ook nog eens brand uitbreekt slaat de angst pas echt toe waarna de chaos compleet is. Tientallen mensen roepen om hulp vanaf de rondvaartboot waarop een brandende container van het vrachtschip is beland. De hulpverlening komt snel op gang en al gauw staan de kades vol met ambulances, brandweer- en politiewagens. En alsof dit niet genoeg oefenstof oplevert, gaat het scenario verder met een terroristische aanslag op de ExxonMobil-raffinaderij, waar we dit artikel mee openden.

Doorsturen van actuele beelden en informatie.

Breaking news! | Inmiddels hebben de media ook lucht gekregen van de gebeurtenissen. Breaking News! Massaal rukken de reporters en camerateams uit. De gemeente Rotterdam heeft de handen vol aan deze crisis- situatie. Op een intern televisiecircuit is permanent een nieuwsuitzending te zien, met een presentator die we nog van het NOS-journaal kennen. Bekende talking heads, ook voor de gelegenheid ingehuurd, geven hun visie op de onheilspellende gebeurtenissen in de Lekhaven.

Uiteindelijk loopt het allemaal betrekkelijk goed af. Betrekkelijk, want er zijn doden en gewonden te betreuren op het cruiseschip als gevolg van de botsing in de haven. Goed, doordat de hulpverlening zeer snel op gang kwam en onder moeilijke omstandigheden alle slachtoffers van boord heeft weten te halen. Op de raffinaderij is na onderhandelingen uiteindelijk besloten tot inzet van de Dienst Speciale Interventies (DSI) – een speciale bijstandseenheid van politie en defensie die in dit soort extreme omstandigheden in actie komt – waardoor met succes groter onheil voor de raffinaderij en omgeving is voorkomen.

Het verloop van de oefening
wordt nauwlettend gevolgd.

Ongeveer 2000 bestuurders, ambtenaren en hulpverleners hebben aan de oefening meegedaan. Ook honderden mensen speelden de rol van slachtoffer of publiek. Er is een beroep gedaan op de hele hulpverlenings- en bestuurs- kolom: van brandweerman tot minister. Bij ExxonMobil zijn enkele tientallen medewerkers de hele dag in de weer geweest. Dirk Griffioen, Supervisor Fire Protection & Security bij ExxonMobil, heeft de gang van zaken op de site in Rotterdam gecoördineerd, vanaf de voorbereiding tot en met de uitvoering. Hij heeft zich beziggehouden met vragen als wat de meest geschikte oefenlocatie is, hoe ervoor gezorgd moet worden dat dit bijzondere scenario volgens het boekje gevolgd kan worden, enzovoort. En zoals verwacht mag worden bij ExxonMobil, staat veiligheid ook bij het oefenen voorop. Iedereen die aan de oefening meedoet en het ExxonMobil-terrein wil betreden, moet eerst een door Dirk zelf verzorgde veiligheidsinstructie volgen. Dit geldt dus ook voor de speciale interventie- eenheid. En daarbij heeft hij voor de zekerheid ook nog gezorgd voor veiligheidsobserveerders in het veld. Want ook voor oefenen geldt: Nobody Gets Hurt.

Overleg in het Emergency
Operating Centre (EOC).

Belang van oefenen | Waarom moeten dergelijke grote rampen- oefeningen eigenlijk plaatsvinden? En hoe kijkt de overheid terug op de samenwerking met ExxonMobil? Het antwoord geven Marieke de Vries en Ruub Petow, beiden werkzaam binnen de Dienst Crisisbeheersing van het Ministerie van Binnenlandse Zaken. In het kader van Voyager waren zij verantwoordelijk voor de contacten met de externe deelnemers.

'Als een grote ramp plaatsvindt, is het belangrijk dat iedereen weet wat er van hem of haar wordt verwacht', legt Marieke uit. 'In een oefening krijg je de mogelijkheid om de theorie in de praktijk toe te passen en worden alle procedures en werkwijzen grondig getest. Het unieke aan Voyager was dat werkelijk iedereen, van brandweerman tot minister, bij de oefening was betrokken.'

Dirk Griffioen (l), Marieke de Vries en
Ruub Petow overleggen tijdens de oefening.

Ruub voegt daaraan toe: 'Om alle disciplines te kunnen testen was het noodzakelijk dat de oefening aan een aantal voorwaarden voldeed. Om te beginnen moest het een ramp zijn die boven de regionale verantwoordelijkheden uitsteeg en dus landelijke impact had. In verband met het belang voor de Nederlandse economie was de Rotterdamse haven gekozen als crisislocatie.

Veel bedrijven in het havengebied hadden als decor kunnen dienen voor Voyager, maar wij waren blij met Exxon- Mobil samen te kunnen werken, omdat het bedrijf zelf gewend is geregeld crisisoefeningen te houden. Daardoor verliepen de voorbereidingen erg soepel.'

Ton Jeen (r) in gesprek met een cameraman.

Plannen testen | Het genoegen bleek wederzijds. 'Wij waren aangenaam verrast, toen ons gevraagd werd aan Voyager mee te werken', vertelt Ton Jeen, Safety Health & Environment Manager bij ExxonMobil. 'Zo'n grote oefening biedt allerlei mogelijkheden. Uiteraard worden interne crisisplannen getest, maar vooral de contacten met derden zijn nuttig. Kennis en expertise wordt gedeeld, iets waar alle partijen bij gebaat zijn, want in een echte crisissituatie heb je elkaar hard nodig. De voorbereiding met de overheid en hulpverlenende instanties verliep goed. Er waren duidelijke afspraken gemaakt over locaties en over het te gebruiken materiaal. Ook was het uniek om als ExxonMobil in een nationale oefening mee te doen, waarin niet alleen de operationele overheidshulpdiensten terplekke een grote rol speelden, maar ook vele hoge ambtenaren en bewindslieden als minister Ter Horst en ministerpresident Balkenende.'

Liep alles dan op rolletjes tijdens Voyager? Natuurlijk niet, zouden we haast zeggen. Oefeningen dienen juist om structurele en incidentele fouten boven water te krijgen, zodat je – als het onverhoopt echt misgaat – effectiever op een crisis kunt reageren. Gewoonlijk is de communicatie, en de taak- en bevoegdheidsverdeling tussen de ver- schillende betrokkenen, het zwakke punt tijdens een crisis. Voyager vormde hierop geen uitzondering. Er zijn op- nieuw lessen geleerd, die hopelijk alleen tijdens toekomstige crisisoefeningen in de praktijk hoeven te worden gebracht.